Kromozom kelimesini biyoloji dersinde veya herhangi bir bilimsel konuşmada mutlaka duymuşsunuzdur. Canlılık için çok temel bir varlık olan kromozomu birçok insan zihninde canlandıramıyor. Bu yazıda bir kromozomun yapısında hangi bölümler bulunur sorusuna cevap vereceğiz. Kromozomun yapısı bilinirse ne olduğu daha iyi anlaşılacaktır.

Bir kromozom yapısında iki ana bileşen bulunur:

• DNA
• Histon proteini

Genetik bilgilerimizin kopyalandığı DNA zinciri defalarca kez katlanarak toplu hale gelir. Bu yapı histon protein zinciriyle bir araya geldiğinde kromozom meydana gelir. Aslında kromozom DNA’nın paketlenmiş halidir diyebiliriz.

Kromozomlar yani DNA’nın paketlendiği yapılar çekirdeği olan canlılarda hücre çekirdeğinde bulunmaktadır. Her türlü genetik bilgi bu kromozomlarda yer almaktadır. İnsanın her hücresinde 23 çift olmak üzere toplamda 46 kromozom bulunur.

Kromozom Yapısı Nasıldır?

DNA zincirini çok uzun bir zincirdir. Bu zincirin toplu olarak durabilmesi için defalarca katlanması gerekir. Katlanmış yapıyı bir arada tutmak için ise histon proteinleri devreye girmektedir.

Kromozomun çarpı (x) şeklinde olduğu görülebilir. Bu çarpının her bir tarafına kromatit denir. Kromatitleri birbirine bağlayan ve çarpının merkezinde yer alan protein alana kinetokor denir. Kinetokor hücre bölünmesi sırasında kromozumu birbirinden ayırır ve hareket ettirir. Kinetokor ve kromotitlerin bağlandığı merkez bölgeye ise sentromer denmektedir.

Bütün bu genetik maddenin en küçük yapısından en büyük yapısına kadar nasıl bir araya geldiğini bilirsek konuyu çok daha iyi oturturuz. Basitten karmaşığa DNA yazısında bu konuyu kapsamlı olarak anlattık.

DNA tek hücreli basit canlılardan tutun da insanlar gibi gelişkin canlılara kadar birçok canlı için çok önemli bir moleküldür. DNA’nın yapısını anlamak bizim için önemlidir. Bu yazıda basitten karmaşığa DNA üzerinde duracağız.

DNA hücrede genetik bilgiyi taşıyan ve hücreyi yöneten birimdir. Bazı tek hücreli canlılarda DNA yerine sadece RNA bulunur. Bunun dışındaki bütün canlılarda DNA temel bir moleküldür.

Basitten karmaşığa doğru DNA şu kısımlardan oluşur: Nükleotit < Gen < DNA < Kromozom.

Basitten karmaşığa doğru giden bu döngü aynı zamanda küçükten büyüğe doğru diye de düşünülebilir.

Basitten Karmaşığa DNA Yapısı

Yukarıda paylaştığımız 4 temel yapı basitten karmaşığa ezberlenebilir. Bazı sorularda karmaşıktan basite doğru sıralamayı bilmeniz gerekecektir. Bu durumda da Kromozom > DNA > Gen > Nükleotit şeklinde düşünebilirsiniz.

Karmaşıktan basite doğru DNA için KeDiGeNi kodlaması kullanılabilir. Burada K kromozom, D DNA, G gen ve N nükleotit şeklindedir. Karmaşıktan basite doğru ezberleyip tersini de alabilirsiniz ancak burada önemli olan mantığını anlamaktır.

DNA’yı bir zincire benzetebiliriz. Bu zincirin her bir halkası bir nükleotit olarak düşünülebilir. Zincirin belirli bir bölümü ise gen olarak adlandırılır. Peki bu durumda kromozom nedir derseniz zinciri üst üste katlayıp bir paket haline getirirseniz kromozom elde edersiniz.

Kromozom aslında DNA’nın katlanıp oluşturduğu yapıdır. Serbest haldeki DNA’nın daha düzenli olmasını sağlamaktadır.

Nükleotit Yapısı

Nükleotit DNA zincirini oluşturan her basamağa verilen addır. Ancak nükleotit de kendi içerisinden üç bölümden oluşmaktadır.

Şeker + fosfat + organik baz = Nükleotit şeklindedir. Burada şeker ve fosfat standart olmakta, nikleotite ismini veren ise organik bazdır. Yani nükleotitleri birbirinden ayıran şey taşıdıkları organik bazdır.

• Şeker + fosfat + adenin = Adenin nükleotit
• Şeker + fosfat + timin = Timin nükleotit
• Şeker + fosfat + guanin = Guanin nükleotit
• Şeker + fosfat + sitozin = Sitozin nükleotit

Dolayısıyla organik bazı da dahil edersek basitten karmaşığa doğru sıralamamız şöyle olacaktır: Organik baz < nükleotit < gen < DNA < kromozom

DNA ve nükleotit arasındaki ilişki uzun bir zincir ile zincirin bir halkası arasındaki ilişki gibidir. Halkaların biri nükleotit, zincirin tamamı ise DNA’dır.

Gen Nedir?

DNA üzerindeki anlamlı parçalara gen denmektedir. İnsan DNA’sı üzerinde milyonlarca gen bulunmaktadır. Bu genlerin her biri farklı bir bilgi içermektedir.

DNA zinciri çok uzundur. Bütün genler bu zincir üzerinde yer almaktadır. Bazı genler uzun bazı genler ise daha kısa sürmektedir. DNA’dan bir gen kullanılacağı zaman sadece zincir üzerindeki ilgili gen aktif olmaktadır.

DNA hücreyi yönetme görevini protein senteziyle gerçekleştirir. Proteinlerin kodu ise genlerdir. Hangi protein üretilecekse o proteine aktif gen bilgisi RNA’ya aktarılır. RNA ise bu bilgiyi protein sentezinin merkezi olan ribozomlara taşır.

Ribozomda genin kodladığı protein o koda göre üretilir. Böylece üretilen protein hücrenin yapmak istediği faaliyette kullanılır. Hücrelerimizdeki faaliyetlerin gerçekleşmesini sağlayan enzimler protein yapıdadırlar.

DNA’nın Özellikleri

DNA’nın yapısı ve özellikleri iyi anlaşılırsa hücrelerin nasıl yönetildiği daha iyi anlaşılacaktır.

DNA’nın özellikleri maddeler halinde özet olarak şöyledir:

• Hücrenin yönetici molekülü DNA’dır.
• Açılımı deoksiribonükleik asit şeklindedir.
• Deoksiriboz adında 5 karbonlu bir şeker taşır.
• DNA’da taşınan genetik bilgi da sonraki kuşaklara aktarılır.
• DNA’da iki katlı bir zincir bulunmaktadır. Yani çift zincirlidir. Bu zincir sarmal bir yapı oluşturur.
• DNA nükleotitlerden oluşmuştur. Her nükleotit fosfat, deoksiroboz şekeri ve organik baz içerir.
• DNA’nın organik bazları adenin, timin, guanin ve sitozin şeklinde 4 tanedir.
• DNA’nın iki zincirinde adenin karşısına timin, guanin karşısına sitozin bazı gelerek eşleşir.
• Adenin sayısı timin sayısına, guanin sayısı sitozin sayısına eşittir.
• DNA’da karşılıklı nükleotitler zayıf hidrojen bağı denilen bağlarla birbirine bağlanır.
• Anlamlı DNA parçasına gen denmektedir.

DNA’nın yapısıyla ilgili daha detaylı bilgiye kaynaktan ulaşabilirsiniz.

Basitten karmaşığa doğru DNA özelliklerini anlattık. Dikkatli okumanızı ve iyi öğrenmenizi öneriyoruz.