Coğrafya kelime anlamı itibariyle Dünya bilimidir. Dünyamız da çeşitli açılardan incelenebildiği için coğrafyanın da çeşitli alt dalları bulunmaktadır. Bu alt dallardan biri de jeomorfoloji dediğimiz daldır. Bu yazıda jeomorfoloji nedir, neyi inceler, alt daları nelerdir gibi soruları yanıtlamaya çalışacağız.

Yeryüzü şekillerinin yapısını, oluşum süreçlerini ve özelliklerini inceleyen bilim dalına jeomorfoloji denir. Yeryüzünde bulunan farklı yer şekilleri jeomorfoloji biliminin inceleme alanına girmektedir.

Jeomorfoloji yerin fiziksel yapısını ele aldığı için fiziki coğrafyanın alt dalıdır. Fiziki coğrafyanın diğer alt dallarından olan hidrografya Dünyadaki suları, biyocoğrafya yeryüzündeki canlıları ve klimatoloji ise iklimi incelemektedir.

İlgili konular:

• Klimatoloji nedir?
• Hidrografya nedir?

Morfoloji yapı bilimidir. “Geo“ ise Dünya demektir. Sözcük anlamı olarak incelediğimizde jeomorfoloji “Dünyanın yapısının bilimi“ olarak anlamlandırılabilir.

Jeomorfolojik Yapı Ne Demek?

Sahada coğrafya çalışması yapılırken ya da bir yapı inşa edileceğinde jeomorfolojik yapının incelenmesi önem kazanır. Jeomorfolojik yapı belirli bir bölgedeki yüzey şekillerinin özellikleri demektir.

Yeryüzü şekilleri denince aklımıza sadece dağlar, ovalar, dereler gelmemelidir. Bir bölgedeki taşların dağılımı, toprak yapısı, kayaçların özellikleri gibi birçok faktör jeomorfolojik yapıyı etkilemektedir

Jeomorfolojik yapıyı etkileyen birçok faktör vardır. Bu faktörlerin genellikle çok uzun sürelerde etki etmektedir. Örneğin rüzgar bir dış faktör olarak yeryüzü şekillerinin oluşumunu yıllar içerisinde etkilemektedir.

jeomorfolojik yapıyı etkileyen faktörler akarsular, buzullar, yağış gibi dış kuvvetler olabilirken aynı zamanda lav akıntısı, dağ oluşumu vb iç kuvvetler de olabilir.

Dünyamızda canlıların dağılımını etkileyen birçok faktör bulunmaktadır. Bu faktörlerden biri de jeomorfolojik yapıdır. Örneğin arazinin özelliklerinin tarıma uygun olup olmaması tarımsal göçü beraberinde getirmiştir. Tarımsal göçü yapan insan da gittiği alanlarda diğer canlı türleri üzerinde etkili olmuştur.

Yine dağlık alanlarda yaşayan canlı türleri ile akarsu kenarında yaşayan türler arasında farklılıklar bulunmaktadır. Bütün bu faktörler jeomorfolojinin canlılar üzerindeki etkilerine örnektir.

Jeomorfolojinin Alt Dalları

Jeomorfoloji biliminin inceleme alanları hakkında fikir sahibi olduk. Biraz da alt dalları hakkında konuşalım.

Elbette böyle geniş bilim alanlarının çeşitli alt dalları oluşmaktadır. Çünkü yeryüzü şekilleri çok çeşitli ve gezegenimiz de çok büyüktür.

• Alüvyal jeomorfoloji: Akışkan jeomorfolojisi de denir. Akarsuların oluşturduğu şekilleri incelemektedir.
• Karst jeomorfolojisi: Kireçtaşı gibi kayaçları içeren yeryüzü şekillerini inceler.
• Buzul jeomorfolojisi: Buzullar tarafından oluşturulan şekilleri inceler.
• Kıyı jeomorfolojisi: Denizler ve göller gibi su kütlelerinin kıyılarında yer alan şekilleri inceler.
• Klimatik jeomorfoloji: İklimsel olayların yeryüzü şekillerine etkisini inceler.

Bunların dışında da jeomorfolojinin çeşitli küçük alt dalları bulunmaktadır.

Jeomorfoloji ve Jeoloji Farkı

Jeomorfoloji ve jeoloji isim olarak birbirlerine benzedikleri için sık sık karıştırılırlar. Aslına bakarsanız bu iki bilim dalının incelediği konular oldukça ilişkilidir. Bu nedenle bu iki bilim dalını kesin olarak birbirinden ayırmak mümkün değildir.

Jeoloji ile jeomorfoloji arasındaki temel fark jeoloji daha çok dünyanın iç yapısın incelerken, jeomorfoloji yüzey şekillerini incelemektedir.

Örneğin deprem gibi levha hareketleri jeolojinin inceleme alanıyken yüzeyde oluşan mantarkaya gibi şekiller jeomorfolojinin alanıdır.

Jeolojik yapının doğal sonucu jeomorfolojik yapıdır. Çünkü yeryüzünü şekillerinden temel kuvvetlerden biri dış kuvvetlerdir. Depremler, çöküntüler, volkanizma faaliyetleri yerin iç yapısında gerçekleşir ve yeryüzü şekillerine doğrudan etki etmektedir. Jeomorfolojik yapı nedir iyi bilirsek ikisinin farkını da kolaylıkla anlayabiliriz.