Kayaçlar, farklı minerallerin bir araya gelmesiyle oraya çıkan birikinti maddeleridir. Yerkabuğunun önemli bir kısmı kayaçlardan oluşmuştur. Kayaçlar içerdikleri minerallere göre farklı özellikler gösterir. Buna göre ekonomik değeri olan ve ekonomik değeri olmayan kayaçlardan bahsedebiliriz. Ekonomik değeri olan kayaçlara ne denir cevaplayalım.

Ekonomik değeri olan kayaçlara “maden” denir. Maden kelimesi yerine bazen “cevher” kelimesi de kullanılır. Madenler veya cevherler ekonomik değeri olan kayaçlardır.

Maden cevherleri farklı ekonomik değerlere göre sınıflandırılabilir. Örneğin altın ve demir çok farklı ekonomik değere sahip iki metal mineraldir.

Ekonomik Değeri Olan Kayaçlara Örnekler

Ekonomik değeri olan kayaçlar yani madenler ülkeler için önemli birer zenginlik kaynağıdır. Bu madenlere birkaç örnek verelim:

• Kömür: Organik tortul kayaçtır. Fosil yakıt olarak kullanılan bir enerji kaynağıdır.
• Demir: En yaygın kullanılan metaldir. Birçok alanda kullanımı olduğu için oldukça önemli bir madendir.
• Krom: Sanayi başta olmak üzere çeşitli alanlarda kullanılan önemli bir metal madendir.
• Bakır: İletken özelliğinden dolayı kablolarda ve elektrikli sistemlerde kullanılır.
• Gümüş: Tarihte para olarak kullanılan gümüş kıymetine binaen günümüzde süs eşyası yapımı başta olmak üzere kıymeti yüksek ürünlerde kullanılır.
• Altın: En değerli metallerden biridir. Özellikleri bakımından üstün bir metaldir. Mücevher ve süs eşyası olarak kullanıldığı gibi finansal yatırım aracı olarak da kullanılır.
• Elmas: Organik kökenli bir madendir. Başkalaşım kayaçlar arasındadır. Çok ama çok değerli olan bu maden mücevher yapımında kullanılmaktadır. Elmas çok önemli bir değerli taştır.

Ekonomik değeri olan mineral ve taşlara maden dendiğini gördük ve önemli madenlere de örnekler verdik. Bu örnekleri her sınıf düzeyinde ödevleriniz için kullanabilirsiniz.

Kayaçların Sınıflandırılması

Kayaçları farklı açılardan sınıflandırmak mümkündür. Yukarıda yaptığımız gibi ekonomik değeri olan veya olmayan şeklinde bir sınıflandırma da yapılabilir. Ancak coğrafya dersinde karşılaşacağımız temel sınıflandırma kayaçların oluşum şekline göre yapılmaktadır.

Oluşum şekillerine göre kayaçlar üç gruba ayrılmaktadır:

1. Püskürük kayaçlar
2. Tortul kayaçlar
3. Başkalaşım kayaçlar

Püskürük kayaçlar iç püskürük kayaçlar ve dış püskürük kayaçlar olarak ikiye ayrılır. Tortul kayaçlar ise fiziksel tortul, kimyasal tortul ve organik tortul kayaçlar olarak 3 ayrı alt gruba ayırılır.

Püskürük kayaçlardan granit iç püskürük kayaçlara örnek verilebilir. Andezit ya da bazalt ise dış püskürük kayaçlara örnektir.

Tortul kayaçlardan çakıl taşı ya da kil taşı fiziksel tortul kayaçtır. Kalker ve jips gibi kayaçlar ise kimyasal tortul kayaçlar olarak sınıflandırılır. Kömür, linyit gibi madenler ise organik tortul kayaçlara örnek gösterilebilir.

Başkalaşım kayaçları ise genellikle daha alt gruplara ayırmayız. Bu kayaçlar diğer kayaçların dönüşmesiyle oluşurlar. Örneğin kömürün başkalaşması sonucu elmas oluşur.

Kum ve toprak gibi yerkabuğunu örten maddeler kayaçların çeşitli etkilerle ufalanması sonucu oluşmaktadır. Bu dönüşümün hangi sıralamayla gerçekleştiğini bilmek önemlidir. Bu yazıda kum oluşumu sıralaması üzerinde duracağız. Kumdan sonra da toprak oluştuğu için toprak oluşumu sıralaması olarak da düşünülebilir.

Kum oluşumu sıralaması şöyledir:

1. Kayaç
2. Kaya
3. Taş
4. Çakıl
5. Kum
6. Toprak

Büyük kayaçlar önce daha küçük kaya ve taşlara dönüşür. Ardından taşların parçalanmasıyla da çakıl ve sonuçta kum oluşur. Kumun daha da ufalanmasıyla toprak ortaya çıkar.

Kum Nedir? Nasıl Oluşur?

Kumun oluşumunda doğru sıralamayı yukarıda paylaştık. Peki kum nedir tanımlayabilir miyiz? Çeşitli etkilerle parçalanmış kaya ve mineral parçacıklarına kum denir. Kum yeryüzünü kaplayan granül bir malzemedir.

Kum çakıldan küçük ve topraktan büyüktür. Farklı kayaçların erimesiyle ortaya çıkan kum da farklı özelliklere sahiptir.

Kayaçlar magmadan gelen ve mineral içerikli yapılardır. Çok uzun dönemlerde oluşan bu yapılar zamanla çeşitli fiziksel ve kimyasal etkilere maruz kalarak ufalanırlar. Bu ufalanmanın sonucunda zamanla taşlar, çakıllar, kum ve nihayetinde toprak oluşur.

Kayaçlar toprağa nasıl dönüşür başlık yazıda bu dönüşümü maddeler halinde sıraladık.

Kayaçların Sınıflandırılması

Kayaçlar farklı oluşum süreçlerinden geçerek oluşurlar. Biz de kayaçları oluşumlarına göre sınıflandırırız. Buna göre üç tip kayaç bulunur:

1. Püskürük Kayaçlar
2. Tortul Kayaçlar
3. Başkalaşım Kayaçlar

Püskürük kayaçları da kendi içerisinde ikiye ayırabiliriz:

1. İç Püskürük Kayaçlar
2. Dış Püskürük Kayaçlar

Tortul kayaçlar ise üç sınıfa ayrılır:

1. Fiziksel (Mekanik) Tortul Kayaçlar
2. Kimyasal Tortul Kayaçlar
3. Organik Tortul Kayaçlar

Kayaçların kum ve toprağa dönüşmesi çeşitli etkilerle gerçekleşir. Kayaçlar minerallerden oluşmuş yapılardır.

Yerkabuğunun en üst katmanında bitkiler için yaşam alanı olan toprak örtüsü bulunur. Toprak yerkabuğundaki kayaçların çeşitli etkilere maruz kalmasıyla ortaya çıkmaktadır. Kayaçların toprağa dönüşmesi için belirli şartların yerine gelmesi gerekir. Bu konuda kayaçlar nasıl toprağa dönüşür anlamaya çalışacağız.

Dilerseniz toprak oluşumuna girmeden önce kayaçlar nasıl oluşur ona kısaca değinelim. Ardından kayaçlar toprağa dönüşür mü, dönüşürse bu nasıl olur konusuna açıklık getirelim.

Kayaçlar Nasıl Oluşmuştur?

Kayaçlar aslında Dünya’nın derinliklerinden çıkarak yüzeye ulaşmaktadır. Magmanın yukarı çıkıp katılaşmasıyla kayaçlar oluşur. Bu kayaçlar uzun süre boyunca farklı sıcaklık ve basınç altında kalarak çeşit çeşit yapıları meydana getirirler.

Her kayaç türünün oluşum serüveni farklılık gösterir. Oluşum şekilleri açısından kayaçlar üç sınıfa ayrılmaktadır.

1. Püskürük Kayaçlar
2. Tortul Kayaçlar
3. Başkalaşım Kayaçlar

Yerkabuğunun büyük bölümünü kayaçlar oluşturmaktadır. Kayaçların içerisinde çeşitli mineraller bulunmaktadır. Kayaçlar magma kökenlidir. Yerkabuğunda bulundukları şartlara göre şekillenirler. Yüzeye çıktıkları zaman farklı formlarda biz bu kayaçları görürüz.

Kayaçların birbirinden farklı renk ve şekillerde olmasının sebebi nedir diye çok sorulmamaktadır. Farklı büyüklük ve şekilde olmalarının nedeni kayaçların parçalanma şeklidir. Kayaçlarda renk farkı ise içerdikleri mineral çeşidi ve oranıyla ilgilidir.

Kayaçlar Nasıl Parçalanıp Toprağa Dönüşür?

Kayaçlar nedir ve nasıl oluşur konusuna kısaca değindik. 4. sınıf müfredatından itibaren bu konu sürekli karşımıza çıkmaktadır. Şimdi gelelim kayaçların parçalanıp toprağa dönüşmesine.

Kayaçların toprağa dönüşmesi için parçalanması gerekir. Parçalanan büyük kaya parçaları önce küçük kayalara ve taşlara dönüşür. Ardından parçalanma devam eder ve kayaçlar toprağa dönüşür.

Kayaçların parçalanıp toprağa dönüşmesi şu şekilde gerçekleşir:

• Rüzgar etkisiyle kayaçlarda aşınma olur.
• Yağmur etkisiyle kayaçlarda yumuşama ve çözünme gerçekleşir.
• Gece ve gündüz kayaların sürekli ısınıp soğuması parçalanmalarını kolaylaştırır.
• Kayaçlara çeşitli yollarla sızan sular yine boşluklara dolarak kayaçların parçalanmasına yol açar.
• Kayaçlara giren bitki kökleri hareketleri ile kayaçları birbirinden zamanla ayırır.

Kayaçların uğradığı bu değişim uzun yıllar sürer. Bu değişim sürekli olarak değiştiği için yeryüzünün yapısı da sürekli olarak değişmektedir.

Toprağın Yapısı ve İçeriği

Parçalanıp ufalanan kayaçlar toprağın ana maddesini oluşturur. Ancak toprakta başka maddeler de bulunmaktadır.

Toprağın yapısını şöyle özetleyebiliriz:

• Toprağın içeriğinin yaklaşık yarısını kayaçlardan gelen ana mineraller oluşturur.
• Ölü bitki, hayvan ve mikroorganizma kalınları organik atık olarak toprağın yapısına katılır.
• Toprakta önemli oranda su bulunmaktadır.
• Toprağın boşluklu yapısından dolayı içerisine hava dolmaktadır.

Toprağın içerdiği madde türüne göre farklılık göstermektedir. Topraklar birbirine göre çok farklı özellikler taşıyabilir. Bu nedenle her toprağın tarım verimi aynı değildir.