Osmanlı Devletinin batı siyasetinin önemli bir kısmı Lehistan ile ilişkiler tarafından şekillenmiştir. Çünkü Avrupa’da hızla gelişen Osmanlı Devleti bu ülke ile geniş ortak sınırlara erişmiştir. Bu yazıda Osmanlı Lehistan ilişkilerini maddeler halinde kısaca anlatmaya çalışacağız.

Lehistan Avrupa coğrafyasında bugünkü Polonya Devletine yaklaşık olarak denk gelmektedir. Lehler Polonyalıların atalarıdır.

Lehistan ile ilişkiler Yükselme Dönemi ile başlamış ve gerileme döneminde de devam etmiştir.

Maddeler Halinde Osmanlı – Lehistan İlişkileri

Osmanlı Devleti ve Lehistan arasında yaşananları maddeler halinde özet olarak aşağıda görebilirsiniz.

• Fatih zamanında önce 1462 yılında Eflak daha sonra ise kuzeyinde yer alan Boğdan 1476 yılında alınmıştır. Böylece Lehistan ile Osmanlı Devleti komşu iki devlet olmuştur.
• Eflak ve Boğdan bölgeleri iki devlet arasında sürekli sorunlara neden olmuştur.
• Sokullu Mehmet Devrinde 1575 yılında Lehistan Osmanlı topraklarına katıldı.
• 1587 yılında Osmanlı himayesinden çıkan Lehistan ile Osmanlı arasında çeşitli zamanlarda gerilimler yaşanmaya devam etti.
• Genç Osman 1620 yılında Lehistan üzerinde büyük bir sefer düzenledi. Ancak Yeniçerilere olan güvensizlik nedeniyle 1621’de Hotin Antlaşması imzalandı. Buna göre Lehler vergi vermeye devam edecekti.
• 1633 – 1634 yıllarında (IV. Murat Dönemi) iki devlet arasında Kazak yağmacılardan dolayı bir savaş yapıldıysa da üstünlük sağlanamadı ve barış antlaşması yapıldı.
• 1672 yılında Ukrayna sorunundan dolayı Lehistan ile savaşan Kırım Hanlığı Osmanlıdan yardım istedi. Bunun üzerine sefere çıkan Osmanlı büyük bir zafer kazandı. Bucaş Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma sonucu Osmanlı batıda en geniş topraklara ulaştı.
• 1674 ve 1676 yıllarında Lehler tekrar saldırıya geçtiler ancak başarısız oldular. 1676 yılında Bucaş Antlaşmasına çok benzeyen İzvança Antlaşması imzalandı.
• 1683 yılında Osmanlı Devleti II. Viyana Kuşatması ile büyük bir yenilgi aldı. Bunun sonucunda batılı devletler Osmanlıya karşı Kutsal İttifak kurdular. Bu ittifaka Lehistan da dahil olarak Osmanlı Devletiyle savaştı. 16 yıl süren savaşlar sonucunda 1699 yılında Karlofça Antlaşması imzalandı. Karlofça ile Ukrayna ve Podolya Lehistan’a bırakıldı.

Daha Sonraki Dönemlerde Osmanlı Lehistan İlişkileri

Osmanlı Lehistan ilişkileri fiilen 1476 yılında başlamış ve 1700 yılında da sona ermiştir. 1699 yılında büyük bir yenilgiye uğrayan Osmanlı Devleti Karlofça sonrası artık Avrupa’dan gerilemeye başlamıştır.

Lehistan ile fiili bir savaşın olmamasının ana nedeni Lehistan’ın Rus işgaline gidip bağımsızlığını yitirmesidir. Zaman zaman kısa süreli bağımsızlığını ilan etse de büyük bir zaman diliminde bağımsız bir Lehistan kalmamıştır.

Polonya 1918 yılında Versay Antaşması ile bağımsızlığına tekrar kavuşmuştur.

18. yüzyıl ve sonrasında Lehistan genellikle Rus egemenliğinde kaldığı için ilişkiler Osmanlı – Rus ilişkileri şeklinde devam etmiştir. Rusya ile Osmanlı Devletinin son 2 yüzyılında çok sayıda savaş yapılmıştır.

İlgili yazı: Osmanlı Malta ilişkileri

Osmanlı Devletinde devlet sisteminin gerilediğini gösteren önemli kavramlardan biri de beşik ulemalığı denilen kavramdır. Bu yazıda beşik ulemalığı nedir özet olarak anlatacağız ardından bu kavramla ilgili bazı sorulara da yanıt arayacağız.

Beşik ulemalığı özet olarak alimlik, kadılık, müderrislik gibi makamların çocukların kabiliyetine bakılmadan daha çocuk yaştayken babadan oğla geçirilmesi olarak ifade edilebilir.

Burada tatbik edilen temel ilke alimin oğlu alimdir ilkesidir. Bu mantık ise zamanla büyük sorunlara neden olmuştur.

Beşik Ulemalığı ile İlgili Sorular

Beşik ulemalığı nedir özet şekilde öğrendik. Şimdi de konuyla ilgili en çok merak edilen sorulara yanıt arayalım.

Ulema Nedir?

Öncelikle ulema nedir onu öğrenelim. Ulema alimler demektir. Çoğunlukla din alimi olan bu grup Osmanlı devletinde bir sınıfı temsil etmektedir.

Ulema sınıfından çıkan insanlar devlet memuru olmakta, medrese hocası olmakta ve toplumu eğitmekteydi. Bu nedenle ulema devletin bel kemiği durumundaydı.

Beşik ulemalarının artmasıyla alimlik makamlarına erişmek için temel şart alimin oğlu olmak durumuna gelmiştir.

Beşik Ulemalığı Sistemini Kim Getirdi?

Beşik ulemalığı kimin zamanında veya hangi padişah döneminde geldi şeklinde sorular her zaman soruluyor. Ancak bu usulün başlaması bir anda değil bir süreçle olmuştur. Bu nedenle tam olarak beşik ulemalığı ne zaman başladı söylemek mümkün değildir.

Genel kanı şu yöndedir. Beşik ulemalığı sistemi 16. yüzyılda yer yer görülmüş ve 17. yüzyılda iyice yaygın hale gelmiştir. Bu sistem uzun yıllar devam etmiş ve devlet idaresini zafiyete uğratmıştır.

Beşik Ulemalığı Hangi Alanda Bozulmayı Hızlandırdı?

Devletin herhangi bir kademesinde ortaya çıkan bozulma diğer bütün alanlara etki etmektedir. Beşik ulemalığında küçük yaştaki çocuk yeteneğine bakılmadan alim olarak bir medreseye atanmakta ve ona göre maaş almaktadır. Bazen yetkili olduğu medreseye bile gitmemektedir.

Durum böyle olunca müderrislik ve eğitim faaliyetlerinde bozulmalar meydana gelmiştir. Aynı zamanda kadılık gibi makamlar için de alim olmak gerektiği için adalet sistemini de olumsuz etkilemiştir.

Kısacası beşik ulemalığı en çok eğitim ve hukuk alanlarında bozulmayı hızlandırmıştır.

Beşik Ulemalığı Sisteminin Zararları Neledir?

Yukarıda belirttiğimiz gibi birçok zarar meydana gelmiştir. Bunları maddeler halinde sıralayalım:

• Alimlik makamına duyulan saygı azalmış ve alimlere güven zedelenmiştir.
• Devlette liyakat esası terk edilmiştir.
• Eğitim alanında istenilen ilerlemeler sağlanamamıştır.
• Adalette ve devlet işlerinde aksamalar meydana gelmiştir.
• Devlete olan güvensizlik artmıştır.
• Halk arasında çeşitli huzursuzluklar artmıştır.

Bu sonuçlar devletin zayıflamasına önemli etkiler yapmıştır.

Beşik Uleması Ne Zaman Kalkmıştır?

Osmanlı devleti aslında her yerde beşik ulemalarının artış gösterdiğini fark etmiştir. Bu fark ediş ilk olarak Sultan IV. Murad döneminde Koçi Bey Risalesi ile tescillenmiştir.

Koçi Bey hazırladığı raporda devlet işlerinde birçok kişinin alakasız işlerde istihdam edildiğini ve maaş aldığını yazmıştır. Sultan bunlara karşı harekete geçmek istemiş ancak genç yaşta vefat etmiştir. Daha sonraları da benzer çalışmalar yer yer yapılsa da sistemin kaldırılması kısa sürede mümkün olmamıştır.

Beşik ulemalığı sisteminin tam olarak kalkması Cumhuriyetin kurulması olarak kabul edilmektedir. Osmanlıda bu sistem zaman zaman zayıflasa da bir şekilde devam etmiştir.

Dilerseniz önce Osmanlı Malta ilişkilerini kısaca ve özet olarak anlatalım. Ardından isteyenler için biraz daha detaylara girebiliriz.

Osmanlı Malta İlişkileri Özet

Osmanlı Malta ilişkileri maddeler halinde aşağıdaki gibi sıralanabilir:

• Kanuni Sultan Süleyman 1522’de Rodos Adasını alınca buradaki şövalyeler Malta’ya taşındı.
• Osmanlı denizcisi Turgut Reis’in 1551’de Malta’ya saldırılar düzenlemesi ile adayı alma çalışmaları başlamıştır.
• 1560 Cerbe Deniz Savaşı’nda Osmanlının Haçlıları net bir yenilgiye uğratması Akdeniz’de egemenliği arttırdı.
• Osmanlı’ya karşı Akdeniz’de kurulan intikam ittifakında Malta da yer aldı.
• Maltalı şövalyelerin Osmanlı gemilerine saldırmasıyla Sultan Süleyman kuşatmaya ikna oldu.
• Kaptan-ı derya Piyale Paşa ve Trablusgarp beylerbeyi Turgut Reis yönetiminde 1565 yılında Malta kuşatması başlatıldı.
• Çatışmalarda Turgut Reis yaralandı ve vefat etti. Osmanlı ordusu seçkin birçok askerini kaybetti.
• Büyük kayıplar verilmesine rağmen Malta adası alınamadı ve Osmanlı büyük kayıplarla geri çekildi.
• Osmanlı Devleti bir daha Malta seferi düzenlemedi.

Malta’da yaşanan kuşatma çok şiddetli bir kuşatma olmuştur. Avrupalı devletler Osmanlı’nın oradan İtalya’ya saldıracağı ve Avrupayı işgal edeceği düşüncesine kapılmışlardır. Ancak Osmanlı’nın kaybetmesi batılı devletleri Akdeniz konusunda epey cesaretlendirmiştir.

Not: 1683 yılında Avusturya’ya karşı düzenlenen II. Viyana kuşatması kaybedilince Osmanlı Devletine karşı Papa liderliğinde Kutsal İttifak kurulmuştur. Bu ittifaka Malta da katılmıştır.

Malta Kuşatmasıyla İlgili Ek Bilgiler

Konuyu özet olarak öğrendik. Şimdi bazı ek bilgiler sunalım.

• Kuşatmada adanın savunmasını seçkin Hospitalier Şövalyeleri yapmıştır.
• Savaş Avrupa’da büyük yankı uyandırmıştır.
• Yüzyıla yakın süre hiç yenilmeyen Osmanlı donanması yenilince Avrupa’da Osmanlı’ya karşı cesaret artmıştır.
• Adada Saint Elmo kalesinin kuşatması sırasında büyük kayıplar verilmiştir. Turgut Reis de burada ölmüştür. Kale ele geçirilmiş ancak devam edilememiştir.
• Şövalyelerin lideri de Jean de Valette zaferde etkin bir rol oynamıştır. Onun kahramanlığına binaen Avrupa’dan Malta’ya destek artmış Valletta isimli surlarla çevrili şehir inşa edilmiştir. Bu şehir Malta’nın başkentidir.
• Şehir alınmış olsaydı muhtemelen Roma da fethedilecekti. Bu nedenle adanın kurtulmasını Papalık büyük bir coşkuyla kutlamıştır.
• Osmanlı ordusunun 30.000 civarında seçkin askerini kaybettiğini ancak karşı tarafa da büyük kayıplar verdirdiği bilinmektedir.
• Bu savaştan sonra yıpranan Malta şövalyeleri uzun yıllar Osmanlıya saldıramamışlardır.