Hem dünya genelinde hem de ülke genelinde nüfus farklı yoğunlukta dağılmıştır. Nüfusun dağılışı etkileyen birçok faktör vardır. Biz bu faktörleri doğal faktörler ve beşeri faktörler şeklinde ikiye ayırırız. Bu yazıda nüfusun dağılışını etkileyen beşeri faktörler üzerinde duramaya çalışacağız.

Beşeri faktörler doğada kendiliğinden var olmayan, insan etkisiyle ortaya çıkan faktörlerdir. İnsan davranışlarının sonucu olarak ortaya çıkan bu etmenler nüfusun dağılışını ciddi şekilde etkilemektedir.

Nüfusun dağılışını etkileyen beşeri faktörler şu şekilde sıralanabilir:

• Sanayi
• Tarım
• Ticaret
• Ulaşım
• Turizm
• Madencilik
• Teknoloji
• Eğitim

Bunların dışında da çeşitli faktörler vardır. Örneğin tarihi ve siyasi nedenler de nüfus dağılışını etkilemektedir. Ya da sağlık imkanları beşeri bir faktördür. Yukarıda sıraladıklarımız konunun ana hattıdır.

İlgili yazı: Nüfusun dağılışını etkileyen doğal faktörler

Nüfusun Dağılışını Etkileyen Beşeri Unsurlar (Özet)

Nüfusun dağılışını etkileyen unsurlar doğal ve beşeri olarak iki ana grupta incelenir. Doğal unsurları iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, su kaynakları ve toprak yapısı olarak ilgili yazıda özetlemiştik. Beşeri faktörler daha çeşitli ve çok boyutlu olan faktörlerdir. Biraz da özet olarak bunların üzerinde duralım.

Sanayi: Sanayi büyük bir iş kolu olduğu için sanayi merkezleri yüksek nüfuslu yerlerdir. Sanayileşme ile birlikte şehirleşme hızlanmış ve sosyal yapıda değişim olmuştur. Sanayisi güçlü olan yerlere bugün de nüfus açısından rağbet vardır.

Tarım: Tarım en önemli geçim kaynaklarından biridir. Geçmişte nüfusun çok büyük bir bölümü tarımsal faaliyetin mümkün olduğu yerlerde toplanmaktaydı. Makineli tarımla birlikte bu oran düştü ancak yine tarımsal olarak verimsiz alanlarda nüfusun verimli alanlara doğru göç ettiğini söyleyebiliriz. Tarımı hayvancılıkla birlikte düşünmekte yarar vardır.

Ulaşım: Bir yerin merkezi oluşu ve ulaşım imkanlarının gelişmiş olması nüfusun artmasına yol açar. Ulaşım imkanı iyi olan bölgeler ekonomik açıdan da avantajlıdır.

Ticaret: Günümüzde ticaret en önemli ekonomik uğraşlardan biridir. Özellikle nüfusu artan yerlerde ticaretin hızla geliştiğini ve bu bölgelerin daha çok nüfus çektiğini söyleyebiliriz.

Turizm: Türkiye gibi turizmi güçlü olan ülkelerde nüfusun iç dağılımını turizm çok etkiler. Örneğin Antalya gibi şehirlerde nüfus dağılışını etkileyen en önemli beşeri faktör turizmdir. Bu bölgede turizmden kaynaklanan iş olanakları nedeniyle nüfus gelir. Ayrıca mevsimsel turizm olan yerlerde mevsimsel nüfus farkları da oluşur.

Madencilik: Madencilik veya doğal kaynaklar bölgelerin kalkınmalarını etkiler. Bir yerde yeni bir kaynak bulunduğu zaman ortaya çıkan bu iş kolu insanların bu bölgeye göç etmesine olanak sağlar.

Teknoloji: Teknolojik gelişmeler ekonomilerin yapısını değiştirir. Bu da nüfusun çeşitli şekillerde hareket etmesini sağlar. Örneğin makineli tarım teknolojinin bir ürünüdür ve köy nüfuslarını azaltmıştır.

Eğitim: Günümüzde eğitim önemi arttığı için insanlar eğitim olanakları için yer değiştirmektedir. Bir bölgede daha kaliteli okullar ve eğitim olanakları varsa o bölge nüfus çekmektedir. Bu hem ülke içinde hem de dünya genelinde geçerlidir.

Bütün bunları birleştirdiğimiz zaman aslında nüfusun dağılışını etkileyen ana beşeri faktörü ekonomi olarak özetleyebiliriz. Her bir faktör bir diğerini etkilemekte ancak ana çekim noktası ekonomik olanaklar olmaktadır.

Türkiye’de Nüfus Dağılışını Etkilen Faktörler

Türkiye’de de dünyada olduğu gibi nüfusun dağılışını etkileyen hem doğal faktörler hem de beşeri faktörler vardır. Ancak her bölgenin birbirinden farklı koşulları olduğu için her bölge için ön plana çıkan faktör farklılık gösterebilir.

Türkiye’de nüfusun dağılışını etkileyen en önemli beşeri faktör sanayi olmakla birlikte bu durum bölgede bölgeye değişkenlik gösterir. Örneğin yukarıda Antalya bölgesinin turizm nedeniyle fazla nüfuslandığını söyledik. Akdeniz’de yer alan başka bir il olarak Mersin’i ele alalım. Burası tarım bölgelerine yakın bir liman şehridir. Ulaşım ve ticaret olanakları bu şehre göçü arttırmıştır.

Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinde nüfusun göç etmesinde yer şekilleri doğal faktör olarak ön plana çıkmaktadır. Yine Erzurum ve Kars illeri sert iklimden dolayı göç vermişlerdir. Bunlar doğal faktörlere örnek gösterilebilir.

Ankara’nın başkent olduğu için nüfuslanması siyasi ve tarihi nedenleri barındırmaktadır. İstanbul’un bu denli yüksek bir nüfusa sahip olmasında ise sanayi, turizm, ticaret, doğal ve tarihi güzellik gibi birçok faktör birlikte etkili olmuştur. Yine Marmara bölgesindeki güçlü sanayi bu bölgenin yoğun nüfuslu olmasını sağlamıştır.

Ülkemizde ve Dünya’da nüfusun dağılışını ve yerleşmeyi etkileyen faktörler hem doğal hem de beşeri olarak çeşitlidir. Bir yerin nüfus özellikleri bütün bu faktörlerin etkisiyle şekillenmektedir.

Bildiğiniz gibi nüfus dünyada eşit dağılmamıştır. Bazı yerlerde diğer yerlere göre daha yoğun nüfus bulunmaktadır. Ayrıca bölgeden bölgeye nüfus özellikleri de farklılık göstermektedir. Nüfusun dağılışını etkileyen faktörler doğal faktörler ve beşeri faktörler olarak ikiye ayrılır. Bu yazıda nüfusun dağılışını etkileyen doğal faktörler üzerinde duracağız.

Doğal faktörler doğada kendiliğinden var olan faktörlerdir. Bu faktörler insanlar tarafından belirlenmez yani insanlardan bağımsızdır. Nüfusun dağılışını etkileyen başlıca doğal faktörler şöyle sıralanabilir:

1. Yer şekilleri
2. İklim
3. Bitki örtüsü
4. Su kaynakları
5. Toprak yapısı

Bunların dışında bazı diğer küçük ayrıntıları ekleyebiliriz. Ancak nüfusun dağılışını etkileyen başlıca doğal faktörler yukarıda saydığımız 5 etmendir.

Bu konu 5. sınıf müfredatında karşımıza çıktığı gibi 7. sınıf ve daha sonraki yıllarımızda da aynı şekilde karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle bu etkenleri iyi öğrenmek gereklidir.

Nüfusun Dağılışını Etkileyen Doğal Etkenler (Özet)

Yukarıda sıraladığımız doğal etkenleri (faktörleri) kısaca görelim.

Yer şekilleri: Nüfusun büyük bir bölümü engebenin az olduğu yerlerde toplanmıştır. Dağlık alanlarda nüfus yoğunluğu oldukça düşüktür. Ayrıca yükselti de önemli bir etmendir. Yükseltinin 500 metreden fazla olduğu yerlerde nüfus daha azdır.

İklim: İklim birçok etmeni etkilemektedir. Bu nedenle iklimin nüfusa etkisi oldukça fazladır. İklimde sıcaklık ve yağış en önemli faktörlerdir. Yağışın çok az olduğu veya yağışın çok fazla olduğu bölgelerde nüfus azdır. Örneğin Amazon havzası yağışlı bir iklime sahip olduğu için seyrek nüfusludur. Ya da Sibirya çok soğuk olduğu için bu bölgede nüfus azdır. Nüfusun büyük bölümü ılıman iklimlerde toplanmıştır.

Bitki örtüsü: Hayvanların beslenmesi başta olmak üzere tarım gibi konuları da etkileyen doğal bitki örtüsü nüfusun dağılışını önemli derecede etkiler. Bitki örtüsünün verimli olduğu alanlar daha yoğun nüfusludur.

Su kaynakları: Su yaşamın temelidir. Suyun olmadığı yerde hem insanlar kullanmak için su bulamaz hem de birçok ekonomik faaliyet aksar. Bu nedenle tarihten günümüze kadar su kaynakları nüfusu etkilemiştir. Günümüzde suyun taşınması mümkün hale gelse de yine de su kaynaklarına yakın yerler daha yoğun nüfusludur.

Toprak yapısı: Toprak yapısı en çok tarımsal faaliyetleri etkilemektedir. Toprağın verimsiz olduğu bölgelerde kırsal nüfus azalmıştır. Bunun yanına bir de otlak alanları ekleyebiliriz. Doğal otlakların olduğu alanlar hayvancılık nedeniyle nüfusun yoğunlaştığı yerler haline gelmiştir.

Bu faktörler Türkiye’de de nüfusun dağılışını etkilemiştir. Bu etmenlerin etkisi bölgeden bölgeye farklılık gösterebilir. Ancak ülkemizde nüfusun dağılışını etkileyen doğal faktörler hangileridir dendiğinde yukarıda saydığımız 5 maddeyi rahatlıkla sıralayabiliriz.

Ülkeleri gelişmişlik derecelerine göre çeşitli gruplara ayırıyoruz. Genel olarak üç grup şeklinde yaptığımız bu sınıflandırmanın en altında gelişmemiş ülkeler bulunuyor. Gelişmemiş ülkeler birçok açıdan diğer ülkelerin gerisinde olan ülkelerdir. Biz bu yazının konusu olarak gelişmemiş ülkelerin nüfus özellikleri üzerinde duracağız. Ardından da bu ülkeler hangileridir biraz değineceğiz.

Gelişmiş veya gelişmekte olan ülke kategorisine girmeyen ve birçok açıdan geride kalmış ülkelere gelişmemiş ya da az gelişmiş ülke denmektedir. Birçok problemle yüzleşen bu ülkeler çeşitli özelliklerle ön plana çıkmaktadır.

Dilerseniz konumuza girelim ve gelişmemiş ülkelerin nüfus özelliklerine yoğunlaşalım.

Maddeler Halinde Gelişmemiş Ülkelerin Nüfus Özellikleri

Gelişmemiş ülkelerin nüfus özellikleri maddeler halinde şöyle sıralanabilir: 

• Doğum oranı yüksektir. Aynı şekilde ölüm oranı da yüksektir.
• Nüfus oldukça gençtir. Ülkenin ortalama yaşı düşüktür.
• Ortalama yaşam süresi gelişmiş ülkelere göre daha kısadır.
• Nüfus az eğitilmiştir.
• Tarımda çalışan nüfus oranı diğer ülkelere göre daha fazladır.
• Kişi başına düşen milli gelir düşüktür.
• Nüfus piramidi geniş tabanlı üçgen şeklindedir.
• Bebek ölüm oranları fazladır.
• Sağlık hizmetleri yetersizdir.
• Kişi başına düşen hem üretim hem de tüketim miktarı düşüktür.
• Sanayi ve hizmet sektörleri ekonomide zayıf kalmıştır.

Daha önce gelişmiş ülkelerin nüfus özellikleri ve gelişmekte olan ülkelerin nüfus özellikleri üzerinde de durmuştuk.

Gelişmemiş Ülkeler Hangileridir?

Gelişmemiş ülkelerin nüfus özellikleri üzerinde durduk. Şimdi de bu ülkeler hangileridir kısaca değinelim:

• Gine
• Senegal
• Haiti
• Moritanya
• Angola
• Uganda
• Benin
• Togo
• Kamboçya
• Bangladeş
• Zambiya
• Gambiya
• Orta Afrika Cumhuriyeti
• Sudan
• Yemen
• Madagaskar
• Mali
• Burkina Faso
• Çad
• Ruanda
• Tanzanya
• Mozambik
• Nijer
• Sierra Leone
• Kongo
• Etiyopya
• Afganistan
• Myanmar
• Somali

Bunların dışında da gelişmemiş ya da az gelişmiş olarak sınıflandırılan birçok küçük ülke bulunmaktadır. En çok bilinenleri listeledik. Bu ülkelerin birçoğunun Afrika kıtasında yer aldığına dikkat ediniz.

Henüz gelişmiş ülke kategorisine girmemiş ancak oraya doğru ilerleyen ülkelere gelişmekte olan ülkeler denmektedir. Dünyadaki çoğu ülke bu kategoride yer alır.

Gelişmekte olan ülkelerde gelişim hızı gelişmiş ülkelere göre daha fazladır. Bu ülkelerin amacı aradaki farkı kapatarak çeşitli faktörlere göre gelişmiş ülke olmaktır.

Maddeler Halinde Gelişmekte Olan Ülkelerin Nüfus Özellikleri

Gelişmekte olan ülkelerin nüfus özellikleri maddeler halinde şöyle sıralanabilir:

• Doğum oranı yüksektir.
• Genç nüfus oranı yüksektir.
• Yaşlı nüfus oranı daha düşüktür.
• Ortalama yaşam süresi gelişmiş ülkelere göre daha azdır.
• Nüfusun eğitim düzeyi yeterli değildir.
• Sanayide ve tarımda modern yöntemler yaygın hale gelmemiştir.
• Tarımda çalışan nüfus oranı gelişmiş ülkelere göre daha fazladır.
• Kişi başında düşen üretim ve tüketim miktarı gelişmiş ülkelere göre daha azdır.
• Kişi başına düşen milli gelir orta ya da düşük seviyededir.
• Şehirleşme giderek artmaktadır.
• Gelişmekte olan ülkelerin nüfus piramidi üçgen ya da asimetrik şekilde olabilir.

Gelişmekte olan ülkelerin özellikleri üzerinde daha detaylı durulabilir. Burada biz nüfus özellikleri üzerinde durmaktayız.

İlgili yazı: Gelişmiş ülkelerin nüfus özellikleri

Gelişmekte Olan Ülkeler Hangileridir?

Dünya’da gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkeler ve gelişmemiş (ya da az gelişmiş) ülkeler şeklinde üç kategori bulunmaktadır. Gelişmekte olan ülkeler sayıca epey fazladır. Burada en önemli gelişmekte olan ülkeler hangileridir listeleyelim:

• Çin
• Hindistan
• Rusya
• Brezilya
• Türkiye
• Güney Afrika Cumhuriyeti
• Endonezya
• Malezya
• Meksika
• Filipinler
• Tayland
• Polonya
• Romanya
• Bulgaristan
• İran
• Mısır
• Kazakistan
• Azerbaycan
• Arjantin
• Peru

Bu ülkeler dışında da çok sayıda gelişmekte olan ülke vardır. Dünyadaki çoğu ülke bu kategoride yer almaktadır.

Ülkeleri gelişim düzeylerine göre çeşitli gruplara ayırmaktayız. Gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülkeler bu sınıflandırmanın en önemli iki üyesidir. Gelişmiş ülkelerin geliştiklerini gösteren birçok faktör bulunmaktadır. Bu yazıda gelişmiş ülkelerin nüfus özellikleri üzerinde durmaya çalışacağız.

Gelişmiş ülkeler birçok açıdan gelişmemiş ülkelerin önündedir. Aradaki fark nüfus yapılarına doğrudan yansımaktadır. Nüfusun özellikleri beşeri coğrafyanın en önemli konularından biridir. Dilerseniz gelişmiş ülkelerin nüfus özelliklerine maddeler halinde bakalım.

Maddeler Halinde Gelişmiş Ülkelerin Nüfus Özellikleri

Gelişmiş ülkelerde nüfus şöyle özellikler göstermektedir:

• Doğum oranı düşük, genç nüfus oranı azdır.
• Ortalama yaşam süresi fazladır.
• Yaşlı nüfus oranı yüksektir.
• Nüfus artış hızı oldukça düşüktür.
• Gelişmiş ülke nüfus piramidi çan ya da arı kovanı şeklindedir.
• Nüfus iyi eğitimlidir.
• Genellikle nüfusu arttırıcı politikalar uygulanır.
• Tarım gibi sektörlerde çalışan nüfus oranı düşüktür.
• Hizmet sektöründe çalışan nüfus oranı yüksektir.
• Kişi başına düşen üretim ve tüketim miktarı fazladır.
• Şehirleşme oranı oldukça yüksektir.

Bu özellikler ülkeden ülkeye farklılık gösterse de gelişmiş olarak sınıflandırılan ülkelerin çoğunda benzer nüfus özellikleri görülmektedir.

Nüfus piramitleri hakkında özet bilgi için nüfus piramitleri yazısına bakmanızı öneririz.

Bir Ülkenin Gelişmiş Ülke Olduğuna Nasıl Karar Verilir?

Bir ülkenin gelişmiş ülke ya da gelişmekte olan ülke olduğuna karar vermek için nüfus özellikleri tek faktör değildir. Aslında nüfus özellikleri gelişmiş olmanın daha çok bir sonucudur.

Ülkeleri bu şekilde sınıflandıran kuruluşlar genellikle uluslararası kuruluşlardır. Değerlendirme kriterleri çeşitli olmakla birlikte ekonomik refah, düşük suç oranı, yüksek eğitim düzeyi, ortalama yaşam süresi gibi kriterler öncelikli sıradadır.

Gelişmekte olan ülkelerin nüfusları genç olduğu için gelişmiş ülkelere göre nüfus açısından avantajlı durumdadırlar. Çünkü genç nüfus yüksek üretim potansiyeli demektir. Ancak gelişmekte olan ülkelerin de verimlilik sorunları vardır. Teknolojik geri kalmışlık üretim olanaklarını sınırlandırmaktadır.

Ülkelerin gelişmiş ülke kategorisine girmek ve daha yüksek refahı elde etmek için çözmesi gereken birçok problem vardır. Bu problemlerin başında nüfusa nitelikli eğitim vermek gelir. Eğitilmiş bir nüfus daha kaliteli iş gücü ve daha verimli üretim demektir.

Batı Avrupa ülkeleri, ABD, Kanada, Japonya, Avustralya, Güney Kore gibi ülkeler dünyada gelişmiş ülke denince akla gelen öncelikli ülkelerdir. Bu ülkeler dünyadaki ekonomik refahın önemli bir miktarını ellerinde bulundurmaktadır.

Nüfus piramitlerine bakılarak yaşlara göre dağılım, cinsiyet oranları, yaşam süresi, gelişmişlik düzeyi hakkında yorum yapılır. 

Başlıca Nüfus Piramidi Türleri

En önemli nüfus piramidi türlerine bir göz atalım.

1.

>Düzgün üçgene benzer.

>Yüksek doğum ve ölüm oranlarına sahip ülkelere aittir.

Örnek: Bangladeş 

> Sanayi Devrimi öncesi toplumların çoğu bu piramit örneğini yaşamıştır.

2.

> Düzgün üçgen piramide göre kenarları içe dönüktür.

> 0-5 yaş grubundaki ölüm oranlarının azalmaya başladığı ancak doğum oranlarının yüksek olduğu ülkelerin piramitidir. 

> İran ve Nijerya gibi gelişmekte olan ülkelerde görülmektedir.

3.

> Bu piramit, arı kovanı şeklindedir. 

> Düşük doğum ve ölüm oranlarının görüldüğü ülkelerin nüfus piramitidir. 

> Düşük doğum oranları nedeniyle piramidin tabanı vardır.

Örneğin, İngiltere ve İsveç gibi kalkınmış ülkelerde görülür.

4.

> Çan şeklindeki bu piramit, uzun bir zaman sürecinde düşük doğum ve ölüm oranlarından sonra doğum oranlarının arttığını göstermektedir. 

> ABD ve Kanada gibi ülkelere özgü bir piramittir.

5.

> Doğum oranında hızlı bir düşüş görüldüğü, ölüm oranınında da düşüş olduğu piramit tipidir. 

> Japonya gibi büyük nüfus problemi yaşadıktan sonra hızla gelişen ülkelere özgü bir piramittir. ]]> https://tercihrehberin.com/nufus-piramitleri-ve-ozellikleri/feed/ 0