5. sınıf müfredatında biz bölgelerimizin ekonomik faaliyetlerini öğrenmekteyiz. Bunları öğrenmek bölgeleri tanımak ve genel olarak ülkemizi tanımak açısından çok önemlidir. Bu yazıda Akdeniz bölgesinin ekonomik faaliyetleri üzerinde duracağız. Böylece bu bölgemizde ekonomi neylerden oluşuyor öğrenmiş olacağız.

Akdeniz bölgesinin ekonomik faaliyetleri tarım, turizm, sanayi, ticaret, hayvancılık, madencilik, ulaşım, ormancılık şeklinde sıralanabilir. Bunların ağırlıkları birbirinden elbette farklıdır. Özellikle turizm, tarım ve ticaret bölgede önemli bir rol oynamaktadır.

Dilerseniz detaylara girmek adına Akdeniz bölgesindeki illeri görelim. Akdeniz bölgesinde yer alan 8 ilimiz şöyle sıralanabilir:

• Adana
• Antalya
• Burdur
• Hatay
• Isparta
• Mersin
• Kahramanmaraş
• Osmaniye

İlgili yazı: Marmara bölgesinin ekonomik faaliyetleri

İllere Göre Akdeniz Bölgesinin Ekonomik Faaliyetleri

Akdeniz bölgesinde hangi ekonomik faaliyetlerin yer aldığını anlamak için il il incelemek faydalı olacaktır.

Adana: Ekonomisi tarım ve sanayiye dayanır. Güçlü bir ekonomisi vardır. Tarım ürünü olarak pamuk oldukça önemlidir. Pamuk dışında tahıllar, susam, karpuz, kavun, baklagiller, şeker kamışı, tütün, üzüm, tütün, yer fıstığı ve turunçlar yetişir. Hayvancılık tarım kadar gelişmemiştir. Kıl keçici, koyun yetiştiriciliği ve arıcılık görülmektedir. Maden olarak linyit, çinko ve krom bulunur. Adana çok önemli bir sanayi şehridir. Birçok ürünün üretimi burada yapılır. Pamuğa dayalı tekstil ürünlerinin önemli bir bölümü burada üretilir. Ayrıca bölgede yer alan barajlardan önemli miktarda enerji elde edilir.

Antalya: Turizm ile ön plana çıkmıştır. Gelirinin büyük bir kısmı turizme dayanır. Plajları ile milyonlarca turisti ağırlamakta ve ülkeye önemli bir gelir sağlamaktadır. Ancak tarımı da oldukça güçlüdür. Özellikle seracılık burada yaygındır. Buğday, arpa, yulaf gibi tahıllar tarımda önemli yer kaplar. Bunlar dışında susam, pamuk, yer fıstığı gibi değerli gıdalar da üretilir. Serada her türlü sebze üretimi oldukça gelişmiştir. Ayrıca Antalya’da meyve tarımı da gelişkindir. Elma, armut, şeftali, erik ve ayva yaygın yetiştirilen meyvelerdir.

Burdur: Ekonomisi büyük oranda tarıma dayanır. Ayrıca hayvancılık ve ormancılık da vardır. Tarım olarak tahıl yetişir. Yine Burdur’da gül yetişmektedir. Bunun yanında çeşitli sebze ve meyveler de burada yetişir. Önemli oranda ormanla kaplı olan bu ilde ormancılık da önemli bir ekonomik faaliyettir. Kıl keçisi, koyun, sığır gibi hayvanlar da hayvancılığın temelini oluşturur.

Hatay: Ekonomide sanayi, tarım ve ticaret ön plandadır. Bununla birlikte ormancılık, arıcılık, hayvancılık da görülmektedir. Yetiştirilen tahıl, sebze ve meyveler oldukça çeşitlidir. Neredeyse her şey yetişir desek yeridir. Madencilik olarak krom, bakır, demir, manyezit, mermer gibi ürünler elde edilmektedir. Hatay’ın sanayisi de tarımı gibi gelişmiştir.

Isparta: Ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanır. Tarımda gül çok önemlidir. Sanayide de gül ürünleri, halıcılık gibi sektörler gelişmiştir. Engebeli alanlar fazladır. Koyun, keçi ve sığır yetiştiriciliği oldukça yaygındır. Arıcılık yine yaygındır.

Mersin: Ekonomisi tarım, sanayi ve ticarete dayanır. Her açıdan zengin bir ildir. Tarım ürünleri çok çeşitlidir. Yerli muz çoğunlukla bu ilimizde üretilir. Turunçgiller yaygın olarak üretilir. Sanayisi Adana’dan sonra bölgedeki en gelişmiş sanayidir. Orman alanlarından dolayı ormancılık da vardır. Ayrıca hayvancılık da gelişmiştir. Mersin ekonomik olarak çok çeşitlidir. Mersin limanı bölgede ihracatın yani ticaretin gelişmesini sağlamıştır.

Kahramanmaraş: Ekonomi büyük oranda tarıma dayanır. Sanayi de tarımsal ürünlere dayanmaktadır. Yine hayvancılık ve ormancılık da bölgede görülen ekonomik faaliyetlerdir. Sebze ve meyve çeşitliliği vardır. Birçok sebze, meyve ve tahıl bu ilimizde yetiştirilmektedir. Kahramanmaraş ayrıca madencilikte gelişmiştir. Demir ve linyit madenciliği bölgede önemli bir ekonomik uğraştır.

Osmaniye: Ekonomisi büyük oranda tarıma dayanır. Küçük bir ilimizdir. Tarım dışında dokumacılık, sanayi ve hayvancılık da görülen ekonomik faaliyetler arasındadır. Çeşitli tarım ürünleri üretilmekle birlikte Osmaniye yerfıstığı oldukça meşhurdur.

İller bazında da tek tek inceleyerek Akdeniz Bölgesinin ekonomik faaliyetleri üzerinde durduk. Hem ödevlerinize hem de ülkemizi tanımanıza faydalı olmasını umuyoruz.

Biz farkında olmasak da üzerinde yaşadığımız gezegenimiz sürekli hareket halindedir. Bu hareketlerin birçok sonuçları vardır. Öyle ki bu hareketler olmadan bugün yaşadığımız yaşam düşünülemez. Bu yazıda dünyanın hareketleri ve bu hareketlerin sonucunda oluşan değişiklikler nelerdir göreceğiz.

Öncelikle şunu belirtelim ki Dünya dönerek ilerleme hareketi yapar. Yani dünyanın iki temel hareketi vardır:

1. Kendi etrafında dönme hareketi
2. Güneşin etrafında dönerek ilerleme hareketi

Dünya kendi etrafında sabit ilerlemez. Dönerek ilerleme hareketi yapar. Dünya Güneş etrafında elips şeklinde bir yörüngeyi tamamlar. Dünya’nın kendi etrafında tam bir tur atması 24 saat yani 1 gün sürer. Güneş etrafında tam bir tur atması ise 365 gün 6 saat eder. Bu da 1 yıldır.

Dünya’nın Hareketleri Sonucunda Oluşan Değişiklikler

Dünyanın hem günlük hem de yıllık hareketinin çeşitli sonuçları vardır. Bu sonuçlar çeşitli değişikliklere neden olur.

Dünyanın günlük hareketinin sonucunda oluşan değişiklikler şöyle sıralanabilir:

• Gece ve gündüz oluşur ve bunlar sürekli olarak birbirini takip eder.
• Doğu ile batı arasında yerel saat farkı oluşur. Doğu saat açısından öndedir.
• Dünyada her zaman gece ve gündüz farklı yerlerde yaşanmaktadır.
• Güneşin ilk göründüğü tarafa doğu, son göründüğü taraf batı olarak adlandırılır.
• Dinamik basınç kuşakları meydana gelir.
• Sürekli rüzgarların yönlerinde çeşitli sapmalar gözlenir.

Güneşin doğması ve batması bizim adlandırdığımız bir şeydir. Aslında hareket eden Güneş değil Dünyadır.

Dünyanın yıllık hareketinin sonucunda oluşan değişiklikler şöyle sıralanabilir:

• Güneş ışınlarının gelme açısı yıl boyunca değişir.
• Sıcaklık değerleri değişir.
• Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca değişir.
• Gölge boyları yıl içinde değişir.
• Mevsimler oluşur.
• Farklı yarım kürelerde farklı mevsimler gözlemlenir.
• Muson rüzgarları oluşur.
• İklim kuşakları meydana gelir.

Dünyanın yıllık hareketlerinin sonuçlarında eksen eğikliği de çok önemli bir faktördür. Dolayısıyla bu sonuçlar hem yıllık hareket hem de eksen eğikliğinin ortak bir sonucu olarak düşünülmelidir. Eksen eğikliği olmasaydı mevsimler oluşamazdı.

Dünyanın iç ve dış yapısının nasıl şekillendiğiyle ilgili tarihte çeşitli teoriler yer almıştır. Günümüzde en geçerli teori levha tektoniği teorisidir. Levha tektoniği levhaların hareketlerini neden ve sonuçlarıyla ortaya koyan bir jeoloji disiplinidir. Bu yazıda levha tektoniğinin sonuçları nelerdir değerlendirmeye çalışacağız.

Günümüze levhaların hareket ettiğini biliyoruz. Bu hareket büyük kıtaların yılda 1 – 2 cm hareket etmesi gibi düşünülebilir. Bu hareketin birçok sonuçları olduğu gibi hareketin çeşitli türleri de vardır.

Levha Tektoniğinin Sonuçları

10. sınıf coğrafya müfredatı çerçevesinde levha tektoniğinin sonuçları şöyle sıralanabilir:

• Levhaların yaklaşması sonucu dalma – batma olayı meydana gelir.
• Kıvrımlı dağlar ve kıvrımlı sıradağlar ortaya çıkar.
• Levhaların uzaklaşmasıyla çok uzun yıllarda okyanuslar meydana gelir.
• Volkanik adalar oluşur.
• Volkanik sıradağlar meydana gelir.
• Okyanus çukurları meydana gelir.
• Levhaların yanal hareketleri ve kırılmaları sonucu anlık felaketler yani depremler oluşur.

Kıtaların ve dağların oluşumu çok uzun zaman aldığından bunu kısa sürede gözlemleyemeyiz. Ancak günümüzde levha haritalarına bakılarak potansiyel deprem alanları ve oluşabilecek riskler hesaplanabilmektedir.

Dünyamızda yer kabuğu sürekli olarak hareket halindedir. Bu hareketler oldukça karmaşıktır. Örneğin bir levhanın hareketi başka bir levhayı etkilemekte, bu süreçte kırılma ve çökmeler meydana gelmektedir. Bunun sonucu olarak Dünyamızın yüzeyi dinamik bir yapıda kalmaktadır.

Levha Hareketlerinin Son Bulması

Levhaların hareket etmesi gezegenimizin ısı durumunun bir sonucudur. Dünyanın çekirdeği oldukça sıcaktır. Bu sıcaklık kabukta yukarı doğru gittikçe azalmaktadır. Dünyada içten dışa doğru sıcaklık transferi gerçekleşmektedir.

Dolayısıyla levha hareketleri ısıl bir durumun sonucudur. Bu ısıl durum devam ettikçe levha hareketlerinin son bulması da mümkün değildir. Dünyanın yüzey alanı sınırlı olduğu için levhalar zamanla kırılmakta ya da kıvrılarak dağları meydana getirmektedir.

Bir levha hareketinin son bulduğundan bahsetmek aslında o levhanın başka bir levhayla birleşmesi ya da faaliyetini değiştirmesi demektir. Yoksa bütünüyle levha tektoniğinin yani levha hareketlerinin son bulması mümkün değildir.

Levha tektoniği hipotezinin geliştirilmesiyle volkanizma ve deprem faaliyetleri hakkında bilgimiz son derece artmıştır. Deprem ve volkanizma gibi faaliyetler engel olmak mümkün olmadığından bunlara karşı önlem almak adına bilimsel bir yaklaşım geliştirilebilir.

Levha tektoniğinin bütünsel mekanizmasını anlamak için gezegenimizin fizyolojisini bilmesiyiz. Bu da ciddi bir jeoloji bilgisiyle mümkündür.

Nüfusun dağılımını ve yerleşmeyi etkileyen birçok faktör bulunmaktadır. Köy ve köy altı yerleşim yerlerinde evlerin arasında çok mesafe bulunan yerleşim tipine dağınık yerleşme denir. Bu yazıda Türkiye’de dağınık yerleşmeler nerelerde yaygındır öğrenmeye çalışacağız. Önce dağınık yerleşmenin nedenine değinelim.

Türkiye’de dağınık yerleşmeler daha çok Karadeniz Bölgesinin kıyı kesimlerinde görülür. Özellikle Doğu Karadeniz bölümünde bu yerleşim tipi oldukça yaygındır. Dağınık yerleşmenin görülmesinin en önemli nedeni yer şekilleridir.

Şehir ve kentler toplu yerleşimlerin olduğu yerlerdir. Bu nedenle dağınık yerleşmeler köy, oba, mezra, yayla gibi kırsal alanlarda görülmektedir.

Doğu Karadeniz’de dağlar kıyıya paralel şekilde konumlanmıştır. Kıyı sahilinden itibaren yükselen dağlar köy kurmak için düzlüklerin oluşmasına engel olmuştur. Bu nedenle dağınık yerleşme görülür. Dağınık yerleşmeler genellikle bu tür dağlık alanlarla görülmektedir.

Doğu Karadeniz’in Bazı Özellikleri

Dağınık yerleşmelerin doğu Karadeniz’de oldukça yaygın olduğunu söyledik. Şimdi de bölgenin bazı özelliklerine kısaca değinelim.

Doğu Karadeniz bölgesinin özellikleri maddeler halinde şöyle sıralanabilir:

• Dağlar kıyıya paraleldir. Dağlar doğuda denize oldukça yakın konumlanmıştır. Batıdan doğuya gittikçe kıyı alanı daralır.
• Dağlık alanlardan dolayı bölgede ulaşımda birçok tünel kullanılmaktadır.
• İç bölgeler ve kıyı kesimler arasında çeşitli farklar oluşmuştur.
• Doğal liman yoktur.
• Dağınık yerleşim yaygındır.
• Bitki örtüsü ormandır.
• Bol yağış alır.
• Nüfus yoğunluğu düşüktür.
• Tarıma elverişli alanlar dardır. Fındık ve çay tarımı yaygındır.
• Rize, Artvin, Trabzon, Giresun, Ordu, Gümüşhane, Bayburt bölgenin illeridir. Gümüşhane ve Bayburt iç kesimlerde yer alır.

Dağınık yerleşmeleri görmek ve doğa güzelliklerine şahit olmak için bir gün fırsat bulursanız Doğu Karadeniz gezisi yapmanızı mutlaka öneririz.

Yerel saat meselesi coğrafyanın en önemli konularından biridir. Aslında bu konunun Dünya’nın şekli ve hareketleri konusuyla birlikte anlaşılması gerekir. Çünkü yerel saat meselesi birebir bu konuyla ilgilidir. Bu yazıda yerel saat farkları neden oluşur değineceğiz. Ancak şunu belirtelim ki öğrendiğiniz şeyi mantığıyla öğrenmeye çalışmalısınız. Ezberlemeye çalışırsanız herhangi farklı bir soruda yine hata yapabilirsiniz.

Dünya’da farklı yerler arasında yerel saat farklarının oluşmasının nedeni Dünya’nın günlük hareketidir. Dünya Güneş etrafında doğudan batıya olmak üzere döner ve 1 gün 1 tam tur yapar. Böylece doğudaki bir yer batıdaki bir yere göre Güneş’i daha erken görür. Dünya küresel olduğu için döndükçe sürekli bir yerlerde gün doğumu yaşanır.

Dünya’yı bir karpuza benzetip bu karpuzu yukarıdan aşağıya 360 dilime böldüğünüzü düşünün. Dilim çizgilerinin her birine meridyen denir. Dünya’da bu şekilde 360 meridyen vardır. Bu meridyenler fiziki varlıklar değildir. İnsanların hesaplama için kullandığı birer teorik çizgidir. Tıpkı ekvator gibi hayali olan bu çizgiler dikey çizgilerdir.

Yerel Saat ve Ulusal Saat Farkı

Yerel saat neye bağlıdır öğrendik. Dünya’nın günlük hareketinden dolayı farklı yerlerde farklı saatler yaşanıyordur. Örneğin Türkiye’de biz sabahı yaşarken Çin’de öğlen olmuştur. Bunun nedeni de Çin’in daha doğuda olmasıdır. Bizim vakit olarak sabahtan öğlene kadar yaşayacaklarımızı Çin daha doğuda olduğu için zaten yaşanmıştır.

Ülkeler arasında bu şekilde yerel saat farkı olduğu gibi ülke içerisinde de bu durum görülür. Örneğin Türkiye’de doğuda batıya göre zaman daha öndedir. Yani önce doğuda gündüz olur ardından sırayla batı illeri tek tek aydınlanır.

Bunun günlük hayattaki uygulamasını ezanla görebilirsiniz. Ezan yerel saat için iyi bir göstergedir. Ramazan ayında iftar doğudan batıya doğru sırayla açılmaktadır.

Doğu batı yönünde uzanan ülkelerin en doğusu ile en batısı arasındaki yerel saat farkı biraz daha fazladır. Örneğin Türkiye’nin en doğusuyla batısı arasında 1 saat 16 dakikalık bir saat farkı vardır.

Ülke içerisinde yerel saatler farklı olsa da biz yerel saati değil ulusal saati kullanırız. Bunun nedeni de karmaşıklığı engellemektedir. Türkiye’de tek bir ulusal saat kullanıldığı için bütün saatler aynı değeri gösterir. Bu da ulusal saatin yerel saatten farkını anlamak için önemlidir. Örneğin Türkiye’de saat 7.00’da herkesin saati bu değeri gösterir. Ancak doğuda bu saatte gün doğmuşken batıda hala karanlık yaşanıyor olabilir.

Rusya, Amerika gibi doğu – batı yönünde çok büyük mesafeleri olan ülkelerde yerel saat farkı çok fazla olduğu için bu tür ülkelerde birden fazla ulusal saat kullanılmaktadır.

Meridyenler ve Yerel Saat İlişkisi

Tekrar söylüyoruz. Saat farklılıkları neden meydana gelir çok iyi bilmemiz gerekir. Eğer bunları bilirsek yerel saat farkı hesaplamalarını da rahatlıkla yapabiliriz.

Dünya’nın kendi etrafında dönmesi 24 saate karşılık gelmektedir. Bir tam tur demek hem gündüz hem gece olmasını kapsamaktadır. İşte bu 24 saat yukarıda belirttiğimiz 360 meridyene dağıtılmıştır. 24 saati dakikaya çevirirsek 24×60 = 1440 dakika elde edilir. Bunu da 360 meridyene bölersek 1440/360 = 4 dakika elde edilir. Yani her meridyen 4 dakika demektir. Hesaplamada doğu meridyenlerinin saat olarak daha ileride olduğunu unutmamalıyız.

Bu meridyenler İngiltere’nin Londra kentinden başlar. Bu nedenle Türkiye başlangıç meridyeninin doğusunda yer almaktadır. Ülkemizin matematik konumu 25 Doğu – 46 Doğu meridyenleri arasındadır. Bu da 19 meridyen demektir. 19×4 = 76 dakikalık yerel saat farkı ülkemizin en doğusuyla en batısı arasında yer almaktadır.

Yerel saat hesaplamaları ile ilgili çok farklı sorularla karşılaşabiliriz ancak hepsinin dayandığı basit mantık bu şekildedir. Örneğin size basit bir soru soralım. Ekvator’dan kutuplara gidildikçe yerel saat daha hızlı mı değişir daha yavaş mı? Bu tür soruları yine meridyenler üzerinde düşünebiliriz.

Dünyamız küre olduğu için onu dilimlere ayıran meridyenlerde ise Ekvatorda mesafe daha fazladır. Yani ekvatorda 1 meridyen için gittiğiniz mesafeyi kutuplarda giderseniz 5 – 10 meridyen geçebilirsiniz. O nedenle kutuplara gittikçe yerel saat farkı daha küçük mesafelerde daha belirgin bir şekilde ortaya çıkar.

Marmara bölgesinin ekonomik faaliyetleri tarım, hayvancılık, balıkçılık, sanayi, turizm ve madencilik şeklindedir. Özellikle sanayinin büyük bir bölümü bu bölgede toplanmıştır. 

Marmara bölgesi içerisinde yer alan illerin farklı özellikleri vardır. Dilerseniz bu illere bakarak hangi ilde hangi faaliyetlerin ön plana çıktığını görelim.

Marmara bölgesinde yer alan iller şöyle sıralanabilir:

• Kırklareli
• Tekirdağ
• Edirne
• İstanbul
• Kocaeli
• Sakarya
• Bursa
• Balıkesir
• Yalova
• Çanakkale

İllere Göre Marmara Bölgesinin Ekonomik Faaliyetleri

İlleri tek tek ele alıp öğrenelim. Konuya çalışırken de il il hangi özelliklerin ön plana çıktığına dikkat edelim.

Kırklareli: Ekonominin temeli tarımdır. Başlıca tarım ürünleri buğday, yulaf, ayçiçeği, fasulyedir. Tarımdan sonra hayvancılık gelir. Sığır, koyun ve kıl keçisi oldukça yaygındır. Kırklareli’nin ormanlık alanları zengin olduğu için bölgede ormancılık da yapılır. Ayrıca yeraltı zenginlikleri vardır. Bu yeraltı zenginliğinin gelecekte burayı sanayi merkezi haline getirmesi beklenmektedir.

Tekirdağ: Türkiye’de yetişen ayçiçeğinin %25’i bu ilde yetişir. Ayrıca kavun ve karpuz bağcılığı ve sebzecilik gelişmiştir. Buğday, mısır, arpa, yulaf, soğan, şekerpancarı bölgede yetişmektedir. Metal eşya ve makine sanayisi gelişmiştir. İstanbul’a yakın olduğu için ulaşım ve pazarlama imkanları gelişmiştir. Bol miktarda çayır ve mera olduğu için hayvancılık için uygun bir yerdir. Sığır, koyun, kıl keçisi ve hindi yetiştirilir. Ayrıca arıcılık gelişmiştir. Tekirdağ’ın ulaşım imkanları oldukça gelişmiştir. Karayolu ağı çok iyidir.

Edirne: Tarımda tarla tarımı ön plana çıkar. Buğday, ayçiçeği ve şekerpancarı  yetiştirilir. Çayır ve meralar azalmıştır ancak yine de hayvancılık yapılır. Koyun, kıl keçisi, sığır ve manda beslenir. Linyit madenciliği yapılır. Türkiye’nin batıdaki sınır kapıları bu ildedir. 4 sınır kapısından 3’ü Yunanistan’a, 1’i ise Bulgaristan’a bağlanır.

İstanbul: Buğday, arpa, yulaf, mısır, bakla ve ayçiçeği yetiştirilir. İl dahilinde çeşitli meyveler de yetiştirilmektedir. Çevresinde kümes hayvancılığı da yaygındır. Marmara bölgesinin ve Türkiye’nin balıkçılık merkezidir. Sanayisi ve ulaşım imkanları çok gelişmiştir. Çok büyük bir ticaret potansiyeline sahiptir. Tarihi ve kültürel güzellikleriyle İstanbul aynı zamanda önemli miktarda turist çeken bir yerdir. Ülke ekonomisinin yaklaşık %30’u İstanbul’a bağlıdır.

Kocaeli: Başlıca tarım ürünleri buğday, mısır, yulaf, ayçiçeği, şeker pancarı, keten ve tütündür. Ayrıca domates, ıspanak, lahana, bakla, kereviz gibi sebzeler yetiştirilir. Çeşitli meyvelerin de tarımı yapılmaktadır. Kocaeli’nin %38’i ormanlarla kaplıdır. Türkiye’de kağıt üretiminin önemli bir kısmı burada yapılır. Sanayisi ve ulaşım imkanları çok gelişmiştir.

Sakarya: Tarıma uygun ve çok verimli ovalar bulunur. Ayrıca tarımda makineleşme sonucu verim artmıştır. Tarım ürünü çeşitliliği fazladır. Diğer illerdeki tarımsal ürünler burada da yetiştirilir. Sakarya’nın hayvancılığı da gelişmiştir. Meraların azalması sonucu koyun ve keçi sayısı azalsa da sığır üretimi artmıştır. Yine orman açısında Sakarya zengin bir ilimizdir. Madencilik açısından ele alırsak Karasu ilçesinde demir çıkarılmaktadır.

Yalova: Kivi tarımı, süs bitkileri, seracılık yaygındır. Otomotiv ve kağıt sanayisi gelişmiştir. Ayrıca tekstil ve kimya sanayisi de vardır. Küçük bir ildir.

Bilecik: Tarım açısından zengindir. Birçok farklı tarım ürünü üretilir. Yem fabrikasının kurulmasıyla birlikte hayvancılık gelişmeye başlamıştır. İpekböcekçiliği ve arıcılık gelişmektedir. İlin yarısı ormandır. Odun ve kerestecilik yaygındır.

Bursa: Buğday, mısır, yulaf ve pirinç gibi ürünler yetişir. Ayrıca çeşitli baklagiller de burada yetiştirilmektedir. Bursa’da hayvancılık çok gelişmiştir. Mera ve çayırları boldur. Kıl keçisi ve sığır yaygın olarak yetiştirilir. Gıda sanayisi çok gelişmiştir. Süt üretimi, meyve suyu, konserve imalatı gelişmiştir. 20’den fazla fabrikasıyla bir sanayi merkezidir. Ayrıca doğal güzellikleri ve tatil imkanlarıyla önemli bir turizm merkezidir.

Balıkesir: Meyve tarımında önemli bir ildir. Zeytin, narenciye, incir, pamuk tarımı yaygındır. Elma, armut ve ayva meyveleri de yaygın olarak yetiştirilir. Yine arpa, buğday ve mısır gibi ürünler yaygın olarak yetiştirilir. Koyun, keçi ve büyükbaş hayvan beslenir. Balıkesir de yine orman açısından zengin bir ildir. Bunun sonucunda kereste ve mobilya sanayisi de gelişmiştir. Bor madeni açısından çok zengin bir yerdir. Ülkemizdeki borun önemli bir kısmı burada çıkar.

Çanakkale: Ayçiçeği üretimi açısından önde gelen yerlerdendir. Buğday, arpa, yulaf, çavdar, susam ve tütün üretimi de yaygındır. Hayvancılık olarak keçi ve sığır yetiştirilen hayvanlardır. Çanakkale’de bol miktarda orman olduğu için ormancılık ekonomide önemli bir yer tutar. ]]> https://tercihrehberin.com/marmara-bolgesinin-ekonomik-faaliyetleri/feed/ 0 https://tercihrehberin.com/dunyanin-sekli-ile-ilgili-gecmiste-one-surulen-gorusler/ https://tercihrehberin.com/dunyanin-sekli-ile-ilgili-gecmiste-one-surulen-gorusler/#respond Wed, 28 Apr 2021 07:30:54 +0000 https://tercihrehberin.com/?p=5270

İnsanoğlu var olduğu günde bugüne üzerinde yaşadığı Dünya’nın şeklini merak etmiştir. Bugün gelişmiş gözlem ve hesaplama yöntemleri sayesinde biz gezegenimizin şeklini biliyoruz. Eski dönemlerde gözlem imkanları kısıtlı olduğundan birçok farklı teori gündeme gelmiştir. Eskiden dünyanın şekli ile ilgili öne sürülen fikirler nelerdir bilirsek insanlığın düşünce tarihi açısından daha fazla bilgi sahibi oluruz. Bu yazıda dünyanın şekli ile ilgili geçmişte öne sürülen görüşler üzerinde duracağız.

Bugün artık geçmişte ortaya atılan bu düşüncelerin doğru olmadığını biliyoruz. Ancak eski dönemlerde bu fikirleri test edecek bilgi yoktu. Bu nedenle birbirinden farklı birçok fikir bulunmaktaydı. Dilerseniz bu fikirlerden en yaygın olanlarına değinelim.

Dünya’nın Şekli ile İlgili Geçmişte ileri sürülen Bazı Görüşler

Dünya’nın şekli ve hareketleri ile binlerce yılda farklı farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bunları maddeler halinde şöyle örneklendirebiliriz:

• Birçok insan Dünya’nın düz bir tepsi olduğuna inanırdı. Eğer çok ileriye giderseniz bu tepsiden aşağı düşeceğiniz düşünülürdü.
• Bazı insanlar Dünya’nın küp şeklinde olduğunu öne sürüyordu.
• Dünyanın bir öküzün boynuzları arasında durduğu da düşünülüyordu.
• Eski Hintlere göre Dünya’da en altında bir kaplumbağa bulunuyordu. Onun sırtında ise 4 fil bulunuyordu. Dünya bu 4 filin sırtındaydı.
• Eski Mısırda Dünya’nın düz bir dikdörtgen olduğu ve bu dikdörtgenin dışında sınırsız akarsular olduğu görüşü vardı.
• Yine Mısırda Dünya’nın bir kutu gökyüzünün de onun kapağı olduğu düşünülmüştür. Kutu kapağı açıldığında gündüz, kapandığında ise gece olmaktadır.
• Babiller dünyayı düz bir tepsi olarak hayal etmiştir.
• Mayalar dünyayı gölde yüzen büyük bir timsaha benzetmiştir.
• Yunanlılar dünyayı bir tanrının omzunda taşıdığı fikrini ortaya atmışlardır.
• Thales Dünya’nın suda yüzen bir yarım küre olduğunu ileri sürmüştür.
• Pisagor Dünya’nın küre şeklinde olduğunu ileri süren ilk bilim insanı olmuştur.
• Aristo, Biruni, Galileo Galile, Kepler gibi bilim insanları da Dünya’yı küreye benzetmiştir.

3. sınıf müfredatında karşımıza çıkan bu bilgiler geçmişi ve Dünya’nın serüvenini anlamamız açısından çok önemlidir. Bugün artık Dünya’nın katmanlarını dahi bilmekteyiz. Eskiden bilinmeyen bu bilgiler günümüzde deney ve gözlemlerle artık biliniyor.

Beşeri faktörler doğada kendiliğinden var olmayan, insan etkisiyle ortaya çıkan faktörlerdir. İnsan davranışlarının sonucu olarak ortaya çıkan bu etmenler nüfusun dağılışını ciddi şekilde etkilemektedir.

Nüfusun dağılışını etkileyen beşeri faktörler şu şekilde sıralanabilir:

• Sanayi
• Tarım
• Ticaret
• Ulaşım
• Turizm
• Madencilik
• Teknoloji
• Eğitim

Bunların dışında da çeşitli faktörler vardır. Örneğin tarihi ve siyasi nedenler de nüfus dağılışını etkilemektedir. Ya da sağlık imkanları beşeri bir faktördür. Yukarıda sıraladıklarımız konunun ana hattıdır.

İlgili yazı: Nüfusun dağılışını etkileyen doğal faktörler

Nüfusun Dağılışını Etkileyen Beşeri Unsurlar (Özet)

Nüfusun dağılışını etkileyen unsurlar doğal ve beşeri olarak iki ana grupta incelenir. Doğal unsurları iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, su kaynakları ve toprak yapısı olarak ilgili yazıda özetlemiştik. Beşeri faktörler daha çeşitli ve çok boyutlu olan faktörlerdir. Biraz da özet olarak bunların üzerinde duralım.

Sanayi: Sanayi büyük bir iş kolu olduğu için sanayi merkezleri yüksek nüfuslu yerlerdir. Sanayileşme ile birlikte şehirleşme hızlanmış ve sosyal yapıda değişim olmuştur. Sanayisi güçlü olan yerlere bugün de nüfus açısından rağbet vardır.

Tarım: Tarım en önemli geçim kaynaklarından biridir. Geçmişte nüfusun çok büyük bir bölümü tarımsal faaliyetin mümkün olduğu yerlerde toplanmaktaydı. Makineli tarımla birlikte bu oran düştü ancak yine tarımsal olarak verimsiz alanlarda nüfusun verimli alanlara doğru göç ettiğini söyleyebiliriz. Tarımı hayvancılıkla birlikte düşünmekte yarar vardır.

Ulaşım: Bir yerin merkezi oluşu ve ulaşım imkanlarının gelişmiş olması nüfusun artmasına yol açar. Ulaşım imkanı iyi olan bölgeler ekonomik açıdan da avantajlıdır.

Ticaret: Günümüzde ticaret en önemli ekonomik uğraşlardan biridir. Özellikle nüfusu artan yerlerde ticaretin hızla geliştiğini ve bu bölgelerin daha çok nüfus çektiğini söyleyebiliriz.

Turizm: Türkiye gibi turizmi güçlü olan ülkelerde nüfusun iç dağılımını turizm çok etkiler. Örneğin Antalya gibi şehirlerde nüfus dağılışını etkileyen en önemli beşeri faktör turizmdir. Bu bölgede turizmden kaynaklanan iş olanakları nedeniyle nüfus gelir. Ayrıca mevsimsel turizm olan yerlerde mevsimsel nüfus farkları da oluşur.

Madencilik: Madencilik veya doğal kaynaklar bölgelerin kalkınmalarını etkiler. Bir yerde yeni bir kaynak bulunduğu zaman ortaya çıkan bu iş kolu insanların bu bölgeye göç etmesine olanak sağlar.

Teknoloji: Teknolojik gelişmeler ekonomilerin yapısını değiştirir. Bu da nüfusun çeşitli şekillerde hareket etmesini sağlar. Örneğin makineli tarım teknolojinin bir ürünüdür ve köy nüfuslarını azaltmıştır.

Eğitim: Günümüzde eğitim önemi arttığı için insanlar eğitim olanakları için yer değiştirmektedir. Bir bölgede daha kaliteli okullar ve eğitim olanakları varsa o bölge nüfus çekmektedir. Bu hem ülke içinde hem de dünya genelinde geçerlidir.

Bütün bunları birleştirdiğimiz zaman aslında nüfusun dağılışını etkileyen ana beşeri faktörü ekonomi olarak özetleyebiliriz. Her bir faktör bir diğerini etkilemekte ancak ana çekim noktası ekonomik olanaklar olmaktadır.

Türkiye’de Nüfus Dağılışını Etkilen Faktörler

Türkiye’de de dünyada olduğu gibi nüfusun dağılışını etkileyen hem doğal faktörler hem de beşeri faktörler vardır. Ancak her bölgenin birbirinden farklı koşulları olduğu için her bölge için ön plana çıkan faktör farklılık gösterebilir.

Türkiye’de nüfusun dağılışını etkileyen en önemli beşeri faktör sanayi olmakla birlikte bu durum bölgede bölgeye değişkenlik gösterir. Örneğin yukarıda Antalya bölgesinin turizm nedeniyle fazla nüfuslandığını söyledik. Akdeniz’de yer alan başka bir il olarak Mersin’i ele alalım. Burası tarım bölgelerine yakın bir liman şehridir. Ulaşım ve ticaret olanakları bu şehre göçü arttırmıştır.

Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinde nüfusun göç etmesinde yer şekilleri doğal faktör olarak ön plana çıkmaktadır. Yine Erzurum ve Kars illeri sert iklimden dolayı göç vermişlerdir. Bunlar doğal faktörlere örnek gösterilebilir.

Ankara’nın başkent olduğu için nüfuslanması siyasi ve tarihi nedenleri barındırmaktadır. İstanbul’un bu denli yüksek bir nüfusa sahip olmasında ise sanayi, turizm, ticaret, doğal ve tarihi güzellik gibi birçok faktör birlikte etkili olmuştur. Yine Marmara bölgesindeki güçlü sanayi bu bölgenin yoğun nüfuslu olmasını sağlamıştır.

Ülkemizde ve Dünya’da nüfusun dağılışını ve yerleşmeyi etkileyen faktörler hem doğal hem de beşeri olarak çeşitlidir. Bir yerin nüfus özellikleri bütün bu faktörlerin etkisiyle şekillenmektedir.

Doğal faktörler doğada kendiliğinden var olan faktörlerdir. Bu faktörler insanlar tarafından belirlenmez yani insanlardan bağımsızdır. Nüfusun dağılışını etkileyen başlıca doğal faktörler şöyle sıralanabilir:

1. Yer şekilleri
2. İklim
3. Bitki örtüsü
4. Su kaynakları
5. Toprak yapısı

Bunların dışında bazı diğer küçük ayrıntıları ekleyebiliriz. Ancak nüfusun dağılışını etkileyen başlıca doğal faktörler yukarıda saydığımız 5 etmendir.

Bu konu 5. sınıf müfredatında karşımıza çıktığı gibi 7. sınıf ve daha sonraki yıllarımızda da aynı şekilde karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle bu etkenleri iyi öğrenmek gereklidir.

Nüfusun Dağılışını Etkileyen Doğal Etkenler (Özet)

Yukarıda sıraladığımız doğal etkenleri (faktörleri) kısaca görelim.

Yer şekilleri: Nüfusun büyük bir bölümü engebenin az olduğu yerlerde toplanmıştır. Dağlık alanlarda nüfus yoğunluğu oldukça düşüktür. Ayrıca yükselti de önemli bir etmendir. Yükseltinin 500 metreden fazla olduğu yerlerde nüfus daha azdır.

İklim: İklim birçok etmeni etkilemektedir. Bu nedenle iklimin nüfusa etkisi oldukça fazladır. İklimde sıcaklık ve yağış en önemli faktörlerdir. Yağışın çok az olduğu veya yağışın çok fazla olduğu bölgelerde nüfus azdır. Örneğin Amazon havzası yağışlı bir iklime sahip olduğu için seyrek nüfusludur. Ya da Sibirya çok soğuk olduğu için bu bölgede nüfus azdır. Nüfusun büyük bölümü ılıman iklimlerde toplanmıştır.

Bitki örtüsü: Hayvanların beslenmesi başta olmak üzere tarım gibi konuları da etkileyen doğal bitki örtüsü nüfusun dağılışını önemli derecede etkiler. Bitki örtüsünün verimli olduğu alanlar daha yoğun nüfusludur.

Su kaynakları: Su yaşamın temelidir. Suyun olmadığı yerde hem insanlar kullanmak için su bulamaz hem de birçok ekonomik faaliyet aksar. Bu nedenle tarihten günümüze kadar su kaynakları nüfusu etkilemiştir. Günümüzde suyun taşınması mümkün hale gelse de yine de su kaynaklarına yakın yerler daha yoğun nüfusludur.

Toprak yapısı: Toprak yapısı en çok tarımsal faaliyetleri etkilemektedir. Toprağın verimsiz olduğu bölgelerde kırsal nüfus azalmıştır. Bunun yanına bir de otlak alanları ekleyebiliriz. Doğal otlakların olduğu alanlar hayvancılık nedeniyle nüfusun yoğunlaştığı yerler haline gelmiştir.

Bu faktörler Türkiye’de de nüfusun dağılışını etkilemiştir. Bu etmenlerin etkisi bölgeden bölgeye farklılık gösterebilir. Ancak ülkemizde nüfusun dağılışını etkileyen doğal faktörler hangileridir dendiğinde yukarıda saydığımız 5 maddeyi rahatlıkla sıralayabiliriz.

Ülkeleri gelişmişlik derecelerine göre çeşitli gruplara ayırıyoruz. Genel olarak üç grup şeklinde yaptığımız bu sınıflandırmanın en altında gelişmemiş ülkeler bulunuyor. Gelişmemiş ülkeler birçok açıdan diğer ülkelerin gerisinde olan ülkelerdir. Biz bu yazının konusu olarak gelişmemiş ülkelerin nüfus özellikleri üzerinde duracağız. Ardından da bu ülkeler hangileridir biraz değineceğiz.

Gelişmiş veya gelişmekte olan ülke kategorisine girmeyen ve birçok açıdan geride kalmış ülkelere gelişmemiş ya da az gelişmiş ülke denmektedir. Birçok problemle yüzleşen bu ülkeler çeşitli özelliklerle ön plana çıkmaktadır.

Dilerseniz konumuza girelim ve gelişmemiş ülkelerin nüfus özelliklerine yoğunlaşalım.

Maddeler Halinde Gelişmemiş Ülkelerin Nüfus Özellikleri

Gelişmemiş ülkelerin nüfus özellikleri maddeler halinde şöyle sıralanabilir: 

• Doğum oranı yüksektir. Aynı şekilde ölüm oranı da yüksektir.
• Nüfus oldukça gençtir. Ülkenin ortalama yaşı düşüktür.
• Ortalama yaşam süresi gelişmiş ülkelere göre daha kısadır.
• Nüfus az eğitilmiştir.
• Tarımda çalışan nüfus oranı diğer ülkelere göre daha fazladır.
• Kişi başına düşen milli gelir düşüktür.
• Nüfus piramidi geniş tabanlı üçgen şeklindedir.
• Bebek ölüm oranları fazladır.
• Sağlık hizmetleri yetersizdir.
• Kişi başına düşen hem üretim hem de tüketim miktarı düşüktür.
• Sanayi ve hizmet sektörleri ekonomide zayıf kalmıştır.

Daha önce gelişmiş ülkelerin nüfus özellikleri ve gelişmekte olan ülkelerin nüfus özellikleri üzerinde de durmuştuk.

Gelişmemiş Ülkeler Hangileridir?

Gelişmemiş ülkelerin nüfus özellikleri üzerinde durduk. Şimdi de bu ülkeler hangileridir kısaca değinelim:

• Gine
• Senegal
• Haiti
• Moritanya
• Angola
• Uganda
• Benin
• Togo
• Kamboçya
• Bangladeş
• Zambiya
• Gambiya
• Orta Afrika Cumhuriyeti
• Sudan
• Yemen
• Madagaskar
• Mali
• Burkina Faso
• Çad
• Ruanda
• Tanzanya
• Mozambik
• Nijer
• Sierra Leone
• Kongo
• Etiyopya
• Afganistan
• Myanmar
• Somali

Bunların dışında da gelişmemiş ya da az gelişmiş olarak sınıflandırılan birçok küçük ülke bulunmaktadır. En çok bilinenleri listeledik. Bu ülkelerin birçoğunun Afrika kıtasında yer aldığına dikkat ediniz.